Marabia 1980: Husi Mandati, Somotxo to'o '55'

Sobrevivente ho vítima sira husi akontesimentu "Marabia", 10 Juñu 1980.

Iha Domingu foin daudauk marka loron importante ida iha ita-nia istória. Iha loron 10 fulan Juñu 1980, ita-nia rezisténsia lansa atake oioin hasoru bapa sira iha Dili laran. Atake ne’e mosu hafoin asu’ain Saudozu Nicolau Lobato nia mate no mós masakre boboot sira seluk ne’ebé bapa sira komete hasoru povu Maubere iha tinan 1979 nia rohan. Maibé iha loron ne’e rezisténsia armada fila ataka fali bapa sira iha Dili laran, ho asaltu hasoru paiól Kompi B husi Batallaun 744 iha Becora no mós pos Indonézia nian iha Marabia, besik Dare. Estratéjia ba atake ne’e nu’udár sinál ida ba rai-li’ur katak rezisténsia hasoru bapa sira kontinua—funu sei nafatin! Figura ne’ebé lidera asaltu ne’e mak Sr David Dias Ximenes “Mandati”, militante no membru parlamentu FRETILIN.

David Xinebes "Mandati", komandante asaltu "Marabia"

Akontesimentu iha loron 10 fulan Juñu ne’e eventu ida importante ba ita-nia istória. Ita konsege hatudu ba mundu tomak, loke mundu nia matan katak povu Maubere la hakiduk, katak “a luta continua”. Maske nune’e, ema barak mós sai vítima iha bapa nia liman-laran bainhira bapa sira halo kontra-atake. Forsa Indonézia kaer hotu ema sira ne’ebé sira deskonfia iha ligasaun ho rezisténsia, inklui família tomak iha uma-laran ida. Bapa lori vítima sira ne’e ba halo inkiéritu no submete sira ba tortura oioin atu halo sira sai ezemplu ba ema seluk ne’ebé hanoin kontra bapa sira.

CAVR nota katak bapa sira kaer mós Venancio Gomes (Mau Seran), membru Comité Centra FRETILIN, iha ninia uma, depois lori nia ba KODIM. Iha KODIM Mau Seran hetan tortura maka’as husi bapa sira. Depois bapa sira tula fali nia ho elikópteru ba Remexiu i tiru mate nia iha ne’ebá. Tuir sasin sira, bapa sira husik de’it Mau Seran nia isin dodok iha rai ba asu han.

Bapa sira mós kaer ema atus ba atus relasiona ho akontesimentu ne’e. Balu iha duni ligasaun, seluk populasaun sivíl no inosente. Balu bapa sira oho ka lori-lakon, seluk bapa sira lori ba desterra hotu iha Atauro, inklui feto ho labarik sira.

Atauro: Uma ba funu-na'in sira hafoin hetan kastigu.

Iha loron Domingu ne’e, família no sobrevivente sira husi akontesimentu “Marabia” halo komemorasaun ki’ik oan ida hodi marka tinan 32 ba insurreisaun ida ne’e. Infelizmente, iha loron ne’e, na’i-ulun estadu sira ne’ebé hetan konvite, nein ida mak marka ninia prezensa. Na’i-ulun sira ikus ne’e, tuur ona iha kadeira no hetan ona moris-di’ak, haluhan tiha ona sakrifísiu boot ne’ebé ema seluk oferese hodi sira goza URA.

Ita hanoin mós to’o sira be hanaran an “FRETILIN Rezisténsia”. Sira iha ne’ebé? Klaru katak sira la hatene buat ida kona-ba etapa importante ida ne’e, ne’ebé FRETILIN rasik mak sai protagonista. Ne’e halo ita hotu deskonfia sira nia papél iha rezisténsia armada, rezisténsia ne’ebé FRETILIN lidera. Ba sira atu hanaran an FRETILIN Rezisténsia, ne’e insultu boot ida ba istória FRETILIN nian, isultu ida ba istória rezisténsia nian, insultu boot idamós ba povu Maubere nia sofrimentu. De faktu, até “lider másimu rezisténsia” José Alexandre Gusmão rasik laiha ideia ida kona-ba akontesimentu Marabia ne’e. Ou sira haluhan tanba sira laiha interese, ou sira laiha kontribuisaun substánsial ida ba rezisténsia hasoru bapa sira. Maibé ohin loron sira mak goza ho URA hamutuk ho indivíduu barak, ne’ebé iha tempu Timor-oan sira sofre, sira kolabora ho bapa atu nega URA ba povu Maubere. Ida ne’e mak istória ho realidade ohin-loron nian.


Istória funu URA nian la’ós buat ida kmaan duni ba ema barak, liuliu sira ne’ebé uluk hamutuk ho bapa sira hodi nega Ukun Rasik An (URA) ba povu Maubere. Ema barak mak prefere ita hotu haluhan tiha ita-nia istória luta nian tanba istória loloos, lia-loos, sei revela ema sira ne’e nia pasadu, ne’ebé nakonu ho egoizmu, oportunizmu, i piór liu, traisaun ho krime kontra povu Maubere. I ema sira ne’e, balu ohin loron kaer kompañia boboot. Seluk, kaer kargu boot iha iha governu, iha defeza ho seguransa, iha edukasaun, iha turizmu ho komérsiu, no fatin xave sira seluk. Sira iha asesu ba podér, ba ema sira ne’ebé kaer podér, atu halo sasán tuir sira-nia hakarak.

Infelizmente ba Timor-oan sofre-na’in sira, ho vida ne’ebé nakonu ho susar hafoin periodu URA, sira laiha tempu atu gasta ba kestaun “insignifikante” sira hanesan ne’e (insignifikante bainhira kompara ho kestaun han-hemu loro-loron nian). Até sira nia “lider másimu rezisténsia” mós, Sr José Alexandre Gusmão (JAG), uluk koñesidu ho naran funu Kay Rala Xanana, taka matan hotu ba realidade istórika ida ne’e. Sr JAG dehan nia hakarak lori dezenvolvimentu mai Timór-oan sira. Maibé dezenvolvimentu ida laiha. Dezenvolvimentu iha de’it ba integrasionista ho otonomista sira, ne’ebé JAG lori mai tama lutu-laran. Ohin loron, ho polítika Rekonsiliasaun, sira obriga Timór-oan moris ho amnézia ba ita-nia istória. Amnézia ne’e loke dalan ba ema barak atu aproveita oportunidade ne’ebé iha.

Entaun sira mai lohi povu Maubere tomak katak iha grupu rezisténsia ida ne’e, ida ne’ebá, ho seluk-seluk tan. Maibé sira haluhan tiha veteranu asli ne’ebé uluk tau sira nia vida iha perigu laran atu hadau URA. Ohin loron, veteranu fotokopi sira dehan sira funu to’o tinan 8, até balu uluk servisu ho bapa mós hetan rekoñesimentu boot liu fali. Veteranu asli sira, ema cap fali tinan 3 de'it. Veteranu asli sira sa’e bis ho mikrolet tun-sa’e foho, veteranu falsu sira kaer projetu boboot, sa’e Prado ho Pajero, bá-mai Jakarta ho Bali. Veteranu falsu sira dehan sira mak lidera rezisténsia, veteranu asli sira, sira tau tiha ba kotuk. Veteranu fotokopi sira dehan sira mak FRETILIN Rezisténsia maibé balu uluk kolaboradór. Sira tau fali veteranu asli sira hanesan Mandati, Somotxo ho “55”, ne'ebé lidera duni funu to'o ukun-an ba tiha kotuk. Amnézia istórika halo povu sofre na’in sira taka matan ba buat injustisa sira hanesan ne’e, i sira aproveita!

Somotxo, Komandante Konis Santana nia brasu-direitu, hatete katak so FRETILIN mak bele rezolve kestaun veteranu nian.

FRETILIN/FALINTIL verdadeiru sira sei lori esperansa mai ita atu tau fali istória loloos iha ninia fatin. Ohin loron Mandati, Somotxo”, “55”, hamutuk ho Lu Olo, ne’ebé kaer kilat tinan 24 tomak nia laran, mak hanesan lasu hodi kaer metin mehi revolusaun tinan 1974 nain, hodi kontinua haburas mehi husi Saudozu Nicolau Lobato, Mau Kruma, Mau Lear, Sahe, Konis Santana, Mau Hodu, ho seluseluk tan. FRETILIN mak ida ne’e de’it, ne’ebé Lu Olo ho Mari Alkatiri lidera. Se ida ne’e la’ós FRETILIN, bele fiar katak Mandati, Somotxo, “55” ho antigus kombatentes sira seluk sei abandona hotu.

Loron boot akontesimentu Marabia iha Domingu ne’e hatudu dala ida tan katak FRETILIN falsu ohin loron barak duni. FRETILIN Rezisténsia maibé la hatene buat ida kona-ba rezisténsia? Ida ne’e oportunista sira mak halo atu buka di’ak ba an rasik.

Ignoránsia husi ema sira ne’e ba loron istóriku hanesan akontesimentu Marabia ne’e mak sei ajuda eleitór sira hili: sé mak iha fuan atu hasa’e Timor-Leste, no sé mak iha interese ba ninia an rasik de’it. Povu sei hili lia-loos.