26 Sept 2007

AID WATCH: Forsas Australianas halao operasaun ilegal iha Timor-Leste

KOMUNIKADU BA IMPRENSA HUSI AID/WATCH (AUSTRALIA)

Forsas Australianas halao operasaun ilegal iha Timor-Leste
20 Setembru 2007

Grupu ONG independenti Ajuda / Tau Matan (Aid/Watch), deklara ohin
katak Forsas Defeza Australia nian (ADF) ne'ebé halao dadaun operasaun
militar iha Timor-Leste, ilegal hela, nuné ADF nia ema bele
hetan akuzasaun Kriminal ba sira nia hahalok. Ida ne'e bele akontese
tamba Parlamentu Timor-Leste nian seidauk ratifika akordu ne'ebé
konvida sira tama ba rain Timor-Leste.

Ko-Diretor Aid/watch nian, Flint Duxfield dehan: "Ho atuasaun hanesan
ne'e, Governu Howard hatudu dala ida tan oinsá sira halo presaun
makas iha área seguransa rejiaum ida ne'e nian no sira hatudu mos
katak sira la iha respeitu ba leis rai sor-soren nian (rai vizinhu) .
Ho hahalok hirak ne'e, sira kontribui liu tan ba hamosu konflitus
iha Pasífiku. Programa Kooperasaun kona ba Komponente Polisia nian
iha Papua Nova Guiné la lao ba oin tamba deit ilegalidade sira ne'e"

Membru Aid/Watch nian, Dr. Tim Anderson, foin fila husi Timor-Leste.
Nia fo hatene mai ami katak iha oha prosesu rua ne'ebé sadik
estatutu legal ADF nian iha Timor-Leste. Dr. Anderson hatete: "Tuir
opiniaun konfidensial mai husi advogadus sira, konfirma ona katak ,
tamba Parlamentu Timor-Leste nian seidauk ratifika dokumentu ne'ebe
husu ADF sira tama iha rain Timor-Leste, ADF nia prezensa, núdar
forsas armadas, sei ilegal iha Timor-Leste".

"Ida ne'e bele iha relasaun ho kazu rua ne'ebé lao dadaun iha
Tribunal. Kazu ida lao hela iha Tribunal Suai, foti hosi familia
vitimas ha'at hirak ne'ebé ADF oho iha Same iha fulan Abril 2006,
bainhira sira halo operasaun atu kaer ka oho rebelde eis - militar
Alfredo Reinado no ninia grupu. Reinado nia advogadu halo mos
alegasaun katak, hosi grupu ne'ebé mate, nain rua ne'ebé kanek, ADF
dulas sira nia kakorok to sira mate."

Juiz no prokurador sira hahú mos kazu seluk ida hasoru Alfredo
Reinado no ninia grupu, tamba sira hola parte iha rebeliaun armada no
tiru mate ema iha Maiu 2006. Iha prosesu ida nee, prokurador sira
kestiona mos estatu legal ADF sira nian iha Timor-Leste.

"Governu foun Timor-Leste hakarak halao nafatin dialogu ho Alfredo no
ninia grupu, maibé juiz no prokurador internasional independente sira
(ne'ebé halao servisu tuir lei no sistema justisa Timor-Leste nian)
dehan katak sira sei tuir prosesu normal ba halo justisa ba ema sira
ne'ebé halo rebeliaun no tiru mate ema. Tamba ne'e konflitu sei mosu
karik entre lei nain sira (juiz no prokurador sira) no ukun nain husi
órgauns estadu Timor-Leste nian ( Governu no Prezidenti).

"Maibé, Konstituisaun Timor-leste nian (kapitulu II, Seksaun 9 no
95.3) dehan momos katak Parlamentu Nasional tenki aprova akordu
internasional no tratadu hotu hotu, no akordu hirak nee tenki hetan
aprovasaun tomak no publika iha Jornal da Repúblika. Buat sira ne'e la
halo bainhira ADF sira simu konvite ba halao operasaun iha
Timor-Leste."

"ADF bele hasoru prosesu iha tribunal tamba halo operasaun ilegal
hanesan lao ho kilat iha dalan, halo buskas, halo "chekpoint" iha
liurong no halao operasaun ho kilat. Sira mos bele hetan akuzasaun
katak sira komete krime bo'ot funu nian bainhira ema mate iha sira
nia liman laran" dehan Dr. Anderson.

"Howard nia governu halo problema ida nee sai a'at liu tamba, iha
tinan 2006, sira lakoi forsa ADF servisu iha komandu Nasoens Unidas
nia okos. Karik soldadus Australianu tama iha komandu Nasoens Unidas
nia okos, lei internasional fó protesaun ba sira" dehan Dr. Anderson.

Iha loron 26 Maiu 2006, Prezidenti, Primeiru Ministru no Prezidenti
Parlamentu Timor-Leste nian husu Governu Australia ba apoia ho forsa
seguransa hodi ajuda kontrola rebeldes armadus ne'ebe mosu no tamba
PNTL nia estrutura rahun. Ikus mai, PM Alkatiri obrigadu rezigna
a'an no Ministru Negósius Estranjeirus (ohin loron Prezidenti), José
Ramos-Horta, maka sae fali Primeiru Ministru.

Situasaun emerjénsia diak uitoan, Governu foun halo juramentu,
Konselhu Seguransa Nasoens Unidas nian aprova rezolusaun ba
Timor-Leste . Iha tempu nebá ema hotu-hotu hein katak Parlamentu sei
legaliza ADF hodi hetan estatutu legal atu bele hela nafatin iha
Timor-Leste. Maske oportunidade barak mosu ba ida ne'e, PM
Ramos-Horta la bo'ok a'an ba trata asuntu ne'e.

Maibé iha sorin seluk, Governu Howard mos sadik Timor Oan no UN sira
nia exijénsia katak forsa ADF tenki tama duni ba komandu UN nian.
Governu Australia hametin nafatin ADF iha Timor-Leste ho hanoin katak
sira bele hela nafatin tamba iha akordu bilateral, Timor-Leste ho
Australia.

"Parlamentu Nasional Timor-Leste nian hasai duni rezolusaun ida, iha
8 Novembru 2006, hodi ezije sira nia governu atu:
i) Hatama forsas internasionais hotu-hotu iha komandu UN nia okos, no
ii) Buka halo tuir Parlamentu nia hanoin kona ba uza forsas internasionais sira.
Buat sira ne'e sei dauk halo.

"To'o ohin loron, ADF sira hili hakbesik a'an ba ezekutivu, liliu ho
Primeiru Ministru, Xanana Gusmão, ne'ebé hori uluk Prezidente no sira
haketak a'an hosi FRETILIN, partidu bo'ot liu iha Timor-Leste.
Partidu FRETILIN akuza ADF katak sira halo jogus politikus ho partidu
sira seluk", dehan Dr. Andreson.

Maibe, ho kazus rua ne'ebé lao dadaun, iha perigu bo'ot katak ema ADF
no sira nia komandante sira bele hetan akuzasaun kriminal.

"Sé sé deit mak la fiar katak iha tribunal independenti ida ne'ebe
brani duni atu halao kazus ne'e, diak liu sira hanoin ba kazu eis-
Ministru Rogério Lobato nian, ne'ebé tama ba komarka tamba akuzasaun
fahe kilat ilegal. Rogério defende nia a'an katak nia halo ida ne'e
tamba nia hakarak defende estadu iha krise laran bainhira PNTL rahun.

"ADF bele buka defende a'an hanesan ne'e , bainhira hasoru prosesu
legal. Sira bele reklama katak sira halao servisu tuir orden
Prezidenti Xanana Gusmão bainhira sira ataka no oho ema balun husi
grupu Reinado nian iha Same, maibé, tuir lei Timor-Leste nian,
argumentu ne'e bele la to'o ba hamos sira nia sala.

Dr. Anderson taka ho deklarasaun: "Atu hamenus problema ida ne'e,
bele hola desizaun (i) hatama ADF sira iha komandu UN nia okos, selae
(ii) hasai ADF husi Timor-Leste."

Se presiza informasaun tan, kontakta ba:
Dr. Tim Anderson +61 418 604 488 no Flint Duxfield +61 448 646 559


--

http://odanmatan.blogspot.com/

No comments: