
Husi Paul Toohey
The Australian, 20 Julhu 2009
"Guardacosta nia kilat la oho rebelde."
"Policia Federal Australianu (AFP) nia relatoriu sei doko julgamentu Alfredo nia namaradu nian."
Exclusivu
Polisia Federal Australianu nia relatoriu kona ba kilat musan, ne’ebe “segredu boot liu” hatudu katak guarda costa presidente Timor-Leste Jose Ramos Horta nian, ne’ebe deklara katak nia mak tiru lider rebelde sira Major Alfredo Reinado, la koalia lia los tan ba impossivel nia mak tiru.
Dokumenntu seluk ne’ebe The Australian hetan, ne’ebe sei iha impaktu boot ba assunto ida ne’e, hatudu katak tuir AFP nia fiar karik politiku balun mak dada lasu Reinado iha armadilha ba presidente nia hela fatin iha 11 Fevreiru 2009 atu fusilha nia, no sira dehan katak karik “ida ne’e armadilha ida atu hanook Reinado dalan ikus ho sussessu.”
Relatoriu kona ba analises kilat musan nian husi AFP, ne’ebe too agora hela iha segredu laran, sei doko too abud julgamentu Angelita Pires, ema sidadaun Australianu mos Timorese, no rebeldes no colegas 27 Reinado nian ne’ebe hahu iha semana kotuk iha tribunal districtu Dili.
Ema 28 hetan akusasaun katak sira halo konspirasaun no atentadu konspirasaun atu oho Ramos Horta mos primeiru ministru Xanana Gusmao.
AFP nia investigasaun especial ba casu 11 Fevreiru neebe sira fo nara “Operasaun Oportet”, halo explikasaun ba kasu ida ne’e ne’ebe oin seluk ida ne’ebe prokuradores Timor-Leste nian fo sai ona, no loke possibilidade katak ema seluk – ema ne’ebe laos soldadu ka rebelde – mak envolve iha kasu tiru Horta.
Senhora Pires nia avogadu John Tippett QC no Peter Maley hetan relatoriu ida ne’e husi rekerimentu Lei Liberadade Assessu ba Informasaun (Freedom of Information Law).
Tuir nia deklarasaun nuadar testemunhu, Franscisco Lino Marcal, guarda presidente nia husi F-FDTL konta katak nia tiru Reinado no nia kompnaheiru Leopoldinho Exposto hodi usa kilat automatiku naran FNC Minimi.
Minimi ne’e usa kilat musan autorizadu husi NATO ne’ebe 5.56 mm bot. Relatoriu kilat musan husi AFP hakarek katak Reinado no Leopoldinho la hetan tiru husi kilat musan ho sukat NATO nian, mai be ho kilat rua seluk ne’ebe la hanesan.
Forsa Timor-Leste nian – inkluindu guarda presidente nian – usa kilat automatiku marka FNC no M16, no kilat rua ne’e hotu usa kilat musan ho sukat 5.56 mm. Kilat hirak ne’ebe rebelde sira mos kaer iha tempu ne’eba ho marka HK33 automatiku, hanesan mos usa kilat musan ho sukat 5.56 mm.
Kilat musan hirak ne’e fabrikadu ho kulit besi ida ne’ebe halo kilat musan ne’e la bele nakfera bainhira tiru kona ema nia isin no la fera bot ema ne’e nia kulit, antaun halo tratamentu siriugiko husi doktores fasil liu ba ema ne’ebe kilat musan ne’e kona tama.
AFP nia relatoriu ne’e halo konklusaun katak Dr. Ramos Horta hetan tiru ho kilat musan NATO nia ho sukat 5.56 mm.
Maske kilat musan ne’e nakfera uitoan, nia hela besik tomak iha nia isin laran. Kilat musan ne’ebe oho Reinado oin seluk fali ida ne’ebe oho Leopoldinho, mai be kilat musan rua ne’e oin rua seluk fali no nakfera iha sira nia isin laran.
Peritos ne’ebe halo teste ba kilat hotu ne’ebe hodi usa (no ne’ebe la usa mos) husi rebeldes no guardas presidente nia, inkluindu mos kilat FNC Minimi Marcal nia.
Kona ba kilat musan rahun ne’ebe sira hetan iha Reinado nia isin laran, relatoriu ne’e hakerek: “nia karateristika hatudu katak ida ne’e la sai husi kilat ne’ebe hetan teste. Kilat ne’ebe tiru sai musan ne’e nia marka, modelu no kalibre (bot oinsa) ami la konsega hetan.
No mos sira dehan katak kilat musan rahun ne’ebe sira hetan iha Leopoldinho nia isin la mai husi kilat hotu ne’ebe sira halo teste.
Kilat rua ne’ebe hodi usa tiru rebeldes nain rua ne’e lakon tiha ona.
Maske AFP konsega konfirma katak Dr Ramos Horta hetan tiru ho kilat musan NATO nia ho bot 5.56 mm, sira la konsegue hetan kilat ne’ebe tiru musan ida ne’e husi kilat hotu ne’ebe ba hirak ne’ebe sira halo test.
Marcal deklara katak nia subar iha odamatan haris fatin nian iha presidente nia uma kotuk hodi ne’ebe nia tiru rebeldes nain rua hamutuk. Nia dehan katak Reinado hamriik 30 ka 40 metros dok husi nia, no Leopoldinho 15 to’o 20 metros dok.
Mai be hanesan jornal ida ne’e publika ona iha Agosto 2009, ho autopsi ba Reinado nia isin hatudu katak nia iha marka sunu no metan haleu fatin kanek ne’ebe kilat musan tama nia isin. Peritos kilat musan sira ne’e dehan katak ida ne’e hatudu momos katak nia hetan tiru husi kilat ida ne’ebe besik los nia.
Reinado hetan tiru iha matan fatin, kakorok no hirus matan no ba nia liman hanesan no foti atu para kilat musan. Autopsi ba Leopoldo nia isin hatudu katak nia hetan tiru husi kilat ida ne’ebe tau besik nia ulun kotuk, estilo fusilamentu no hanesan nia toba ho oin ba rai.
Ida ne’e hanesa teoria AFP ninian – no ne’ebe rebelde sira mos fo sai – katak Reinado iha tempu ne’eba fiar katak nia iha enkontru markadu ho Dr. Ramos Horta. Karik ema ida n e’ebe amigo ho Reinado bele hamriik too besik nia iha fatin ne’eba.
Dokumentus AFP nian bele estraga posisaun prokuradores sira nian katak Sra Pires, ne’ebe Reinado nia namorada, haruka sms ida ba nia iha tuku rua dadeer iha 11 Fevreiru. Relatoriu ida ne’e hakerek katak “ analises ba Reinado nia telefones hatudu katak karik sms ida ne’e mai husi feto ida seluk ho naran (naran taka subar).”
AFP hakarek katak maske iha teoria barak ne’ebe fo sai iha media kona ba akontesimentus iha tempu ne’eba – kona ba planu atu oho ka atentadu golpe ruma: no katak Reinado iha planu atu rapta lider sira – sira hakerek katak karik iha “esplikasaun seluk”. Relatoriu hakerek: “karik espliksaun ida seluk mak ida ne’e armadilha ida atu hanook Reinado dalan ikus ne’ebe hetan sussessu.”
Relatoriu hakerek katak telefonemas ne’ebe sai dalan ikus husi Reinado nia telefone sai ba elementu ida husi MUNJ, movimentu unidade nacional no justisa. Relatoriu Nasoes Unidos nia akusa grupu klandestinu ida ne’e ho hahalok problemas barak iha krise 2006, mai be Dr. Ramos Horta hatama sira iha 2007 nu’udar intermediariu ninian ho rebeldes sira. Dokumentu ne’ebe jornal ne’e hetan konfirma katak MUNJ nia elementos rua hasoru malu no hamutuk ho Reinado iha kalan molok 11 Fevreiru.
Sira nia naran tama ona iha Procuradores nia lista sasin iha tribunal, mai be AFP kestiona: “karik sira tun mai Dili hamutuk ho Reinado?”
Grupo rebeldes ida ba hamutuk ho Reinado ba presidente nia hela fatin, no grupo seluk lideradu husi tenente Gastao Salsinha, ba hola posisaun besik Sr. Gusmao nia uma no tuir alegasaun halo emboscada ba nia karavana kareta.
Mai be, tuir relatoriu inteligensia ida ne’ebe The Australian konsegue sani, ne’ebe laos AFP nian, hakarek katak iha emboscada ba Gusmao ema ida deit mak hamrik iha dalan ninin ne’ebe kaer kilat, no ema ne’e hatais, “faro sivil nian, hatais casaco desportu no taka oin no ulun.” Rebeldes sira hotu hatais farad military.
Iha semana kotuk tribunal rona husi presidente nia guarda costa balun katak sira hare ema ida deit ho kilat hamrik besik dalan bainhira sira lao hamutuk ho Dr. Ramos Horta depois de nia lao exercisio iha dader.
Guarda costa ida, Sargento Pedro Jaoquim Soares dehan katak nia hare arguido rebelede Marcelo Caetano hatudu kilat no tiru Dr. Ramos Horta. Mai be Soares admite mos katak ema ne’ebe nia hare no hatudu nudar Caetano taka nia oin no ulun.
Relatoriu segredu ida ONU nia dehan katak sasin balun deklara katak Reinado no nia elementus tama no hela iha presidente nia hela fatin besik 50 minutos moluk ema tiru mate sira. Ne’e soldadu nain 13 ka ema civil nain 9 hanoin atu fo hatene ba autoridade ruma iha tempu ne’e tomak.
Tuir factos iha relatoriu ne’e, guarda nain 9 husi nain 13 Dr Ramos Horta nia halai lakon bainhira Reinado mosu iha ne’eba.
Agora, liu uluk, it abele hanoin katak versaun ofisial kona ba akontesimentus iha 11 Fevreiru hanesan fali aktusaun ida atu taka lia los. Ita bele hare katak iha posibilidade katak depois Reinado no Leopoldinho hetan tiru mate, rebelde sira seluk halai ba foho oan besik fatin ne’eba no la hela besik fatin ne’eba bainhira ema ida ne’ebe ita la hatene ho oin taka ho mascara tiru Dr. Ramos Horta.
Iha tribunal laran, Caetano ho oin seriu dehan ba The Australian “Hau nunka tau mascara. Ha la taka hau nia oin ho buat ida.”
Nia rekonhese katak nia iha fatin ne’eba iha dader ne’eba mai be la iha rebelde ida ne’ebe taka nia oin ho mascara no sira la hare buat ida bainhira Ramos Horta hetan tiru: “Hau la iha intensaun aat ba Presidente. Hau inocente.”
AFP nia relatoriu dehan kona ba akontesimentus katak Sr. Gusmao lakon pasiensia ho Reinado, ne’ebe Dr. Ramos Horta promte atu fo amnestia iha 20 Maio tinan kotuk.
Iha loron hira moluk 11 Fevereiru ema hotu hatene katak Dr. Ramos Horta koalia kona ba elesoes antisipadus, tuir ne’ebe Sr. Gusmao nia aliasa bele lakon poder karik tan ba sira fraku ona.
Sr. Tippett fiar katak dokumentus husi AFP ne’ebe seidauk tama iha tribunal Dili, ne’ebe hatudu explikasaun oin seluk ba akontesimentus no bele tulun Sra. Pires hatudu nia inocensia.
Mai be nia dehan katak informsaun ne’ebe sira hetan husi AFP tuir lei liberdade assessu ba informasaun, hetan redasaun no emendas barak. “Ami fiar katak AFP iha buat seluk ne’ebe bele tulun hatudu katak ami nia kliente inocente,” Sr Tippett dehan.
Dokumentus ne’ebe disponivel la esklarece se mak tiru Dr. Ramos Horta.
Saida mak AFP hakerek kona ba …. *** rasaun tanba sa Reinaldo nia rebeldes ataka Jose Ramos Horta
“Explikasaun seluk karik mak ida ne’e lasu ida atu hanook Reinado dalan ikus ne’ebe hetan sussessu.”
*** kilat hodi oho Reinado
“Kilat ne’e nia karakteristika hatudu katak kilat ne’e laos ida ne’ebe sira halo teste. (Kilat ne’ebe Ramos Horta nia guarda costa no rebeldes kaer). Marka, modelu no kalibre kilate ne’ebe tiru ida ne’e ami la konsegue hetan.”
*** Teoria katak Angelita Pires haruka sms ba nia domin Reinado tuku rua dader loron tiru malu:
“Analises ba Reinado nia telefones hatudu katak karik sms ne’e mai husi feto seluk ho naran (naran taka).”
18 comments:
konspiracaun australia nian hodi ataka governo ida nee hodi kria nafatin instabilidade iha timor larang hodi nune sira bele mantein nafatin sira nia forca iha timor hodi bele mana greater sunrise nebe mak agora debate hela hodi bele dada mai timor leste....ba kolegas sira hotu hare didiak e analysis saida los mak australia hakarak husi ita nia rai????salam samfrus
Hau aseita ho kolega nia ideia iha leten maibe buat ne'e hahu kedas husi ninia inisiu (1st Government) lider sira hamutuk e la halo konspirasaun hodi hamonu governu Fretilin karik ita agora metin tan deit maibe tamba ita nia lider sira mos haus akan power jadi beginilah. Akhirnya sira be hakarak sai pahlawan mos la konsege tamba Australia mos hatene ona kelemahan ita nia lideres sira.
Artigu nebe ho nia titlu Guardacosta nia kilat la oho rebelde, ne'e hanesan akuzasaun falsu atu kria konflitu tan iha ita nia rai laran. Australia ita hantene momos sira nia pozisaun ba Timor Leste horiuluk kedas tamba deit mina timor Oinsa mak nasaun ida mai submete makas fali ba soberanu rai ida nian. Ita laos nasaun nebe moris iha Australia nia okos. Ita mos nasaun demokratiku ida hanesan sira. Ita lalika fa an demais ona ba. Akuzasaun hanesan ne'e hatudu Australia nia intensaun nebe lakohi duni rai ne'e atu moris iha paz no dame nia laran.
Nasaun hotu sempre moris ho nia pasadu atu bele hakat ba oin ho meus nebe diak liu. Ida ne'e atu dehan deit katak se ita halo komparasaun nafatin ba pasadu nebe mak liu tiha ona hodi hakat ba oin, ita nungka sai husi lingkarean setan ne'e. Ita mak moris hanesan ne'e nafatin. Se ita hadomi duni rau ne'e, tuir lolos akuzasaun Australia nian ne'e ita labele fo dalan ona, tamba sira interven demais liu iha desizaun politika ita nian. bainhira los mak ita bele dehan katak ita nasaun soberanu se iha boatus ruma husi rai liur ita tau tiha nia hanesan matadalan hodi lao ba oin maske ita hatene katak ida ne'e somente kria deit polemika?.
Hau husu ba maluk sira nebe dalabarak foti no fiar liu nutisia rai liur duke rai laran. Se o hadomi rai lulik ne'e, ita nia pozisaun mak atu defende nutisia nebe nia intensaun atu sobu unidade los ita kuntinua habelar tan informasaun ne'e ba ema seluk.
Rai ne'e nungka bele lao ba oin se ita kuntinua moris iha rumoris no kuntinua habelar boatus husi ema estrangeiru nia informasaun mai ita nia rai laran.
Kona ba kilta nebe uza hodi tiru ita nia maluk timor oan Alfredo tuir versaun Australia nian katak laos kilat nebe mak seguransa sira uza momentu nebe, ne'e propaganda bosokten husi Australai atu hamonu dignidade nasaun ne'e. Manobras politika sira bele uza hodi troka lalais kilat musan sira ne'e ba kilat musan seluk. Se nune'e Alfredo mate se laos tamba seguransa FFDTL sira entaun forsa Australia sira mak oho duni nia. Tamba kilat musan ne'e laos mai husi siguransa Presidente nian.Ita hatene momos katak desde Alfredo iha Ermera ninia hetan siguransa husi Australia, oinsa Alfredo bele lao livre tama to Dili ne'e nungka ema ruma mak hatene?. Australia deit mak bele hatene ne'e..........
Maluk sira lalika nakdoko ho boatus husi journal australia ne'e.......Importante mai ita agora ne'e mak justisa tengki lao tuir nia dalan. se mak sala tama komarka, maske nia atu lider ka laos kuandu sala tengki ba komarka.
Hametin nafatin ita nia unidade nudar ema nebe hadomi o nia rain TIMOR LESTE
Mundu Perdido
Informasaun australiano sira dehan kona ba caso atentado presidente iha 11 de Fevereiro hanesa argumento ida que forte iha tribunal atu contradis declarasaun husi MP oh finaliae atu taka fali caso Mrs Pires. Hau laos futurista oh jurista maibe hau preve katak baiihra sei rona declarasaun ikus husi juiz sira kona ba caso ida nee sei laiha ema ida condenado.Ida nee hanesa sistema justica ita implementa dadaun iha timor leste, la iha consequencia oh inscrisaun ba casos hotu ,hanesa ocupasaun oh torturas husi militares indonesia durante 24 anos oh caso 1999 oh 2006 etc. Sistema justiça lao dadaun oh conveniensia husi ONU, Australia, indonesia oh lideres politicos timorenses, media balu husi Portugal etc.Ida nee hau bele bolu politica ida de sentimento quandu ita precisa implementa politica de intensidades.
TG
Hau hanoin ita matan mo'os ona ho Australia hahu 75, sira dudu tiha Indonesia mai bomba ita to hun didiak. Krisi 2006 ita nia bo'ot balun agora ne'e hamutuk ho Australia sira mo'os fiar media Australia hodi hatun tiha governu ida uluk, ho forca Australia halo mos servisu barak hodi hatun ita, agora Australia sei nafatin tamba sira dala ruma hatene se'e los mak ulun halo plano hodi tenta oho Presidenti....kona PM hau hanoin ne'e buat halimar ida. Ba ema nebe'e la hare fatin emboskada ne'e hanoin katak PM biru makas tebes maibe ita hare didiak ema hirak nebe'e asalta ne'e mesak treinado laos ema nebe'e mak kaer hela ensada ka karau dikur derepenti kaer kilat ba asalta.
Tenki bolu mos Agusto Junior ho Vas Perreira, Cheife gabinete Secretario Stado Desporto sira ne'e husi ( MUJ) no activista PD nian ba investiga tamba antes ataka Presidenti Ramos Horta sira ba hasoru Major Alfaredo. Husu mo'os ba Membro Parlamento balun uluk ba hasoru Alfaredo antes nia tun mai dili ataka Presidenti.
Sanfrus labele Samfrus hein deit tamba sira nain hira horas ne'e kadeia laos ema beik atu kastigo mesak iha Becora.
Australia nee lafaek boot ida. Nia halo teoria sira hanesan nee atu ita Timor oan deskunfia malu nafatin hodi kria instabilidade iha ita nia rai laran. Kuidadu ba Australiano sira, inklui sira nia media, sira buka naran i.e halo notisias kona-ba RICEGATE atu halo hanesan Watergate iha US!! Jornalista ne'ebe kobre tiru malu iha Fatuahi mos buka naran, to'o ikus sira nia filmajen ne'e mak tribunal uja hodi akuza fali Reinaldo. Ne'e duni maluk Timor oan sira keta rona demais Lafaek Australiano sira. Hametin ita nia UNIDADE NASIONAL, problema interna ita maka tenke rejolve rasik laos nasaun husi liur.
Abraco,
Gagita
Problema interno ita maka tenki resolve iha laran maibe realidade hatudu dela rua ona katak waihira ita iha problema nacional ita sempre husu ajuda, ba vizinho sira principalmente Australia. Ita la bele hanesa pau de dois bicos waihira ita precisa bolo quando ita hanoin la precisa fora com eles. Maibe agora hau bele hatete katak Australiano sira nunka mais sai husi Timor oh sira nia influensia oh manipulsaiun sei aumenta iha areas hotu,hotu.
Sim.............saida mak maluk ida hateten iha leten ne'e los. Maibe ne'e laos justifikasaun forte atu dehan Australia mak heroi ba nasaun ne'e, maibe ne'e hatudu ita bo'ot nia frakeza. Iha tempu rai ne'e buka nia ukun rasik an, australia naok Timor nia osan hira tiha ona husi tasi timor?. Labele hare deit foin husu ajuda dalarua maibe Australia naok timor nia riku dala atus tiha ona ne'e maka ita bo'ot tengki tau iha konsiderasaun molok mai halu arugumentu iha ne'e. So ajuda nebe Australia fo foin liu ba ne'e ne'e laos tamba Timor nia hakarak maibe tusan ida nebe sira tengki selu e tusan ne'e Australai sei selu lahotu.
Molok halo analiza ida hare didiak kontektsu pasadu hodi ligasaun ba situasaun riil ohin loron. labele koalia hanesan manduku iha fatuk okos, hatene lian deit maibe lahatene istoria.
hau nia Konkluzaun atu dehan deit katak...... Se ita ema Australai duni tuir lolos ita bo'ot moe ba ita bo'ot nia rain..........tamna ohin loron maluk aborigin sira nia riku mos imi malae mutin sira ne'e supa mohu hotu ona e agora imi halo sira hanesan fali ema laos rai nain tamba sa ? Tamba imi kulit mutin Australiano sira lai moe duni
Maubere nain
Desculpa maibe argumento ita hatudu iha leten laos hau nia sala nem seker hau nia fraqueza tamba karik ita iha problemas oras dadun kona ba timor ninia soberania ida nee ita tenki husu responsabiliade ba lideres politicos timor oan principalmente governo oras dadaun. Hau hanesa cidadaun timor oan oh bele hatete ba ita boot katak realidade socio politico ita enfrenta oras dadaun favorese duni intereses ba estrangeiro sira. Ita simu oh continua precisa ajuda oh solariedade husi nasaun hotu maibe ita oh mos tenki halo esforso oinsa atu canalisa didiak ajuda ida nee. Ita duni tenki kaer volante ida nee maibe atu atinge objectivos ho plano ita trasa tenki lao dalan ida que garante ita nia desenvolvimentu sustentado.
Konaba embuscada hasoru Xanana ho nia escoltu sira iha momentu neba sira nakfila an hotu ba LAHO antaun militar treinado hanesan Salsinha ho nia grupo mos labele haree Xanana ho nia escolutu sira ne'e. Hela kareta deit be sira tiru rahun ne'e. Hamanasa lai ...hehehehehe.
AMP halo Timor nia soberania lakon ona. Haree deit militar Australia desde 2006 ate agora sei nafatin iha Timor-Leste. Sira nem iha ONU nia okus. Tansa mak Xanana ka Horta la haruka sira fila ona??
Hau la konkorda atu tropa australiana sai lalais husi timor tamba hau la konfia ita nia PNTL nein F-FDTL. Imi bele taru hira mai, se tropa australiana sira sai agora polisia ho F sira tiru malu fali kedas. Ita bele koalia halnusa mos ita nia PNTL sira ne mesak laiha disiplina deit. Sira lao tunsae ho sira nia pistola iha kanotak. Maub abut sira husi F-FDTL tan at liu. Sira hanoin kal sira mak manda iha Timor laran. Lao tun sae ho sira nia AR15 iha kareta laran depois amiasa ema sira iha Dili lara hodi fo osan ba sira. Sira sai kalan, hemu lanu depois ba bok ema nia fen ka ema nia namora. Kuandu ema nia namoradu kolia hasoru sira, sira baku fali ema. Sira mak bok uluk GNR sira depois malae sira baku sira dolar didiak sira dehan GNR sira mak sala. Maluk sira, iha Dili laran ami konfia liu GNR duke ita nia Task Force. Task Force sira ne kalkalan hemu lanu deit iha tasi ibun besik Casa Europea. Ida ne fakta. Imi la fiar imi bele ba rasik iha neba kalan sekitar tuku rua ka tolu nune. Kuandu problema ruma mosu mak ita kesar ba sira sira sei husu malu fali ema ne se. Se sira konyese ema ne diak mak sira ba tanggani. Se lae sira la ba ida. Ou se lae sira husu fali se uma ne iha oan feto bunita ruma ka lae. Ne mak realidade iha Dili laran. Hau la hatene lolos situasaun iha foho oin sa. PNTL sira mos aktif tebtebes ho prostitusi iha Dili laran. Sira mak ba visita fatin prostitusi ne barak liu ema seluk. Fatin prostitusi sira ne tenki layani sira secara gratis depois fo tua ba sira hemu. Se lae mak sira sei taka hotu. Sr. Longuinhos rasik mos iha langganan husi fatin prostitusi iha MNEC nia kotuk besik matebian Alfredo nia uma. Ida ne mak realidade. Ita nia PNTL ho F-FDTL sei la halao sira nia knar atu fo protesaun ba ita hotu. Sira so hatene mak naok deit, baku malu deit, sai jagoan, maun abut, etc. Antis forsa Australiana ho GNR sai, primeiru ita tenki hamos lai PNTL ho F-FDTL hal didiak. Malandru sira ne tenki sai hotu lai komesa uluk husi Longinhos Monteiro tun mai to komandan Task Force sira barak. Mak ne deit.
Mata Dalan
Governo durante ne'e klaim katak Timor aman tiha ona. Tamba ne'e mak uluk Fretilin sira dehan atu halo marsa da paz ne'emos ema barak kontra, inkliu mos igrea liu husi Bispo sira. Barak dehan rai kalma ona ne'e halo marcha da paz ba saida nian. Los duni situasaun iha rai laran, calma ona, maibe tamba saida sira nonok bainhira militar Australia sei nafatin iha ita nia rain, semo tun sae iha ita nia soberania, la'o tun sa'e iha Dili laran ho kilat maski ema la halo rungu-ranga hanesan iha krize 2006?
Ita la presija militar rai seluk nian kleur iha ita nia rain. Ita presija deit polisia ONU nian! Karik governo hakarak militar Australia hela nafatin iha Timor to'o 2015 ka 2050 ka tinan atus ida tan antaun sira tenke parte UN PKF. Se la'e mak hanesan agora dadaun ita nia soberania ita fa'an ona ba Australia. Sira mos sei domina tan ita nia recurso naturais.
Imi haree deit iha encontro Asembleia Seguranca ONU iha New York 2006 & 2007 bainhira ONU tenke haree fila fali seguransa Timor, governo Australia uniku governo ne'ebe rejeita sira nia militar sai parte ONU nian. Sira so hakarak deit sira nia Polisia maka tama ba UNPOL.
Karik sira nia militar maka tama ba ONU iha momentu ne'eba, tiru joven IDPs iha fatin deslokadu Aero Portu no aslta ba Alfredo iha Same ne'e sei la acontese. Tendensia atu suporta partidu ida ka grupo ida iha krize no durante eleisaun presidensial no eleisaun parlementar nian mos sei la acontese ida. Ita mos hatene momos sira nia hahalok durante krize Lorosa'e-Loromonu nian sira la netru bainhira halo seguransa iha comunidade. Sira halis liu ba se iha momentu ne'eba, momos liu, iha Dili laran ema hotu hatene. Sorti GNR sira mai lalais Timor, lae karik kala sira mesak deit be sira halo seguransa tuir sira nia hakarak no tuir buat ne'ebe benefit ba sira nia intereses.
Ejemplu momos mak bainhira F-FDTL dada hotu ba sira nia markas iha 2006 tamba bo'ot sira balun be agora kaer ka ukun iha governo AMP ne'e dehan katak sira tenki fila ba sira nia markas tamba povu haree sira iha Dili laran kaer kilat no hatais camufladu militar ne'e halo povu sei trauma. Ne'e los maibe Australia tama ho kilat, aviao, helicoptru funu, ro funu, tank funu nian bara-barak, no soldadu Australia nian bar-barak ne'e la halo povu trauma ida. Fakta mak sira tama Timor iha loron ne'e kedas uma sira iha Dili laran comesa sunu barak liu ona. Tamba ne'e mak deslokadus mos sai barak liu ne'e. Ne'e fakta, ita labele nega!!!!
continua...
Iha Agusto 2006 bainhira militar Malaysia sira fila hotu tanba momentu ne'eba sira sente katak sira nia missaun hotu ona. Tentara Australia nafatin iha ita nia rain maski Parlemento Nasional momentu ne'eba la prolonga legalitas sira nia presensa biliteral iha ita nia rain. Sira dehan halo seguransa maibe la hun la dikin ida, Uluk sira la kaer to'o rebeldes sira kaer kilat ameasa povu. GNR kaer Alfredo militar Australia sira mak stress fali. Hatama Alfredo ba prizaun preventiva iha Becora, militar New Zealandia ho Australia mak jaga prijaun, Alfredo halai sai mos sira la hatene ida. Maibe ikus fali sira mak hasai foto hamutuk iha Pousada de Maubisse, iha Suai, iha Ermera no sel-seluk tan. Sira mos la halo operasaun ida ida hodi duni Salsinha ho nia membru iha 2008. PNTL & F-FDTL mak halo operasaun hamutuk e ita nia maluk Salsinha ho nia grupo mai rende nen ida kanek. Antaun terlepas dari problema internal instituisaun F-FDTL & PNTL ou sira nia elementus balun indisplinar mos ita nia F-FDTL ho PNTL sei diak liu compara militar Australia sira ne'ebe halo seguransa iha nia rain.
Tamba saida militar Australia sira nafatin iha ne'e? Tamba sira sente sira nia misaun seidauk hotu. Sira nia missaun ne'e mak konkalikong ho politiku nain sira hodi halo ita ho ita mak han malu. Nune'e maka sira bele hela kleur iha ita nia rain. Sira nia misaun ida accomplished ona 1). Alkatiri ho FRETILIN la ukun ona. 2). Se hau la sala, Ex PM Horta iha 2006 asina ona acordo froneira tasi ho Australia hodi ita labele kualia to'o tinan 50 tan. Misaun ikus liu mak hein to'o Pipe Line Greater Sunrise nian atu dada ba Darwin. Imi haree deit, bainhira sira nia tujuan ikus ne'e sira hetan, hau sira bele fila kedas ita mak tata rai hela deit tamba maski ita nia rai riku mas bo'ot sira balun, ho governo Australian mak sai bokur ho nia riku ne'e.
Timor-Leste
Ha'u haree no lee tiha hotu komentariu maluk sira-nian iha leten, kona-ba problema sosio-ekonomiku no seguransa ita-nia rain. Ha'u la'os ema ida mak pesimista liu la'e.. ha'u mos iha esperansa boot ba ita-nia rain atu sai di'ak iha loron ida mai,maibe ita hakarak buat hotu tenke lao ho justu ka (fair play)katak; na'i ulun sira labele joga intrese privadu demaiz hodi bele atinze objetivu.
Agora se ita kolia kna-ba kazu 11 Fevereiru,,, ita hotu sidadaun timoroan tomak iha direitu atu hatene lia loos husi saida mak akontese,,se dei't mak hanesan master mind' ba insidente ne'e no se loos mak sai hanesan ezekutor ba planu hirak ne'e.
Karik Alfredo Reinado mai asaltu duni ka...??? ka ema balu mak trai nia....?? no embuskada ba PM ne'ebe halo husi Gastao Salsinha ho ninia grupu ka lae..?.
Agora pergunta los mak ne'e:
1. Se Alfredo mai halo asaltu duni,,entaun ninia motivu husi asaun ne'e mak saida loos..???
2. Se Gastao ho ninia grupu halo duni embuskada ba PM... TAMBA SAIDA..??
3 Keta buat sira ne'e mai ita insidente maz ba ema ruma hanesan teatru de'it karik...?
4 Tanba sa mak akuzasaun husi ministeriu publiku feitu ona maiz, rezutadu otopsia no ezame balistiku la suporta fali akuzasaun sira ne'e..???
Ita hotu hein ho laran metin katak LIA LOOS SEI MAI HUSI TRIBUNAL, NO ESPERA EMA HOTU SEI HAKRUK BA DESIZAUN NE'EBE SEI MOSU MAI. ATU NUNE'E POVU BELE HELA ESKLARESIDU HO ASUNTU HIRAK NE'E NO UNIDADE BELE BURAS LIU TAN HO DEZENVOLVIMENTU.
Kafee laran
Lalika fira australiano sira,,KAMBING HITAM MAK SIRA NEE....
Hau admira timoroan balun sei halai tuir Asutralia nia kidun hanesan anjo da guarda ba Timor Leste hodi salva TL. Lae duni, maibe Australia duni maka maka hakarak kria konflitu ida ne atu timor oan sira tata malu iha rai laran, sira nauk ita nia mina ho vontade. Australi no ninia media sira sempre berpihak ba Alfredo tanba sira mak uluk iha Alfredo nia kotuk hodi fo sasan, los ka lae maluk sira hela iha kafe laran. Imi la hatene katak Australia mak dudu Alfredo mate iha rezidensia presidenti Metiaut Dili. Hau hanoin sira kawal Alfredo ba metiaut atu culik Horta para sira atu halo tan filme hanesan iha Fatuahi nebe, neba jornalista Martinkus no jornalista timor oan Jose Belo filma hodi buka naran para hetan premiu funu nian ruma, ba tur tha fulan maka gava Australia. Austrlai ne infiltra ba foinsae loromonu oan sira somente atu sobu TL deit. Australia maka iha tempu krize iha foinsae loromonu sira nia kotuk atu segel parlamentu no bubarkan parlamen para TL federasi ho Australia, rai lulik ne la fo baino sira. Agora foinsae loromonu oan sira nebe iha Alfredo nia kotuk hodi simu suporta orsamentu husi Australia halibur hamutuk hari Partidu foun ho naran PDN (partidu Dezenvolve Nasaun) maibe lolos ne partidu destroy nasaun tanba sira ne mak uluk destroi nasaun hamutuk ho Australiano sira los ka lae.........timor oan beik ten mak tuir Australia ita tama rai kuak hotu hodi halakon TL nia soberano. Hau hanoin diak liu haruka FSI sira ne fila ona ba nia fatin, se lae sira komesa hadia rehab uma iha TL ne susar atu fila ba sira nia uma.... Xanana,biar ita bot mane ba Australia ba mais diak liu haruka forsa Austarliano sira fila lalais ona ba sira nia uman. Se lae sira mak sei soran timor oan atu tata malu, sira iha kotuk aproveita hamnasa hahaekkkk....diak liu timor oan sira refleta an duke fiar ba notisias folin lai iha nebe media Australia fo sai.....
salam...
Rick Rubin, No one will even visit your blog!
Post a Comment